Elizabeth 100: het bewogen leven van de vrouw die plicht altijd boven emotie stelde

Op 21 april dit jaar zou de Britse koningin Elizabeth honderd jaar zijn geworden. Vier jaar na haar dood is ze nog alom aanwezig in het Verenigd Koninkrijk. Geen wonder: als je zeventig jaar en 214 dagen hebt geregeerd, zijn er bijna drie generaties die nooit een ander staatshoofd hebben gekend. Plichtsbesef is de belangrijkste reden dat Elizabeth zo’n icoon is geworden. Het zat in haar, ook al toen ze op haar tiende de troonopvolger werd. Ze was introverter en verlegener dan haar knappe, brutale zusje Margaret en had aanzienlijk meer aanleg om zich te schikken naar de monarchie. Zoals hun vader George VI zei: ‘Elizabeth is my pride and Margaret is my joy.’ En zoals menig historicus al heeft opgemerkt: ‘Goddank dat de enige juiste voorbestemd was om koningin te worden.’

Jonge koningin

Elizabeth werd in 1952 op haar 25ste staatshoofd en was toen al getrouwd met prins Philip en moeder van prins Charles (1948) en prinses Anne (1950). Haar leven bestond uit rode koffertjes met documenten, werkbezoeken, diplomatieke contacten houden met in totaal honderdzeventig premiers in alle gebieden en eindeloze koninklijke tournees door de Britse Gemenebest. Toen ze in haar nieuwe rol geland was, kreeg ze nog twee kinderen: Andrew (1960) en Edward (1964). Ze deed haar best, maar alle idyllische gezinsfoto’s ten spijt zag ze haar nazaten niet vaak. Die groeiden op met kindermeisjes; koningin zijn bleek een meer dan fulltime job.

Stabiel en stijlvast

Aan fashion deed Elizabeth niet; als Britse monarch wilde ze een constante, onveranderlijke aanwezigheid zijn. Het was een bewuste keuze. Het kapsel veranderde nooit, het silhouet bleef altijd grotendeels hetzelfde. Een symbool van stabiliteit. Dat de Kroon altijd voorging vroeg om persoonlijke offers (ze had graag meer privacy gewild) en die eiste ze ook van familieleden. Philip wilde in Clarence House blijven wonen, ze vertrokken toch naar Buckingham Palace. Margaret kreeg geen toestemming om met haar grote liefde te trouwen, Charles moest jaren strijd voeren voor hij verder mocht met Camilla.

Ondeugende kanten

Wat Elizabeth zelf van haar leven vond is niet bekend. Aan interviews deed ze niet en bij ontmoetingen stelde ze vragen, maar vertelde ze zelden iets over zichzelf. Professioneel stond ze bekend als flegmatiek met een ijzeren beheersing, privé kon ze geestig imiteren, geloofde ze heilig in homeopathie en konden haar corgi’s altijd op iets lekkers rekenen. Van haar vrolijke kant – de Queen lachte graag – viel een glimp op te vangen als er iets misging. In een leven waarin alles tot op de minuut was gepland en volmaakt diende te verlopen, vond ze het stiekem enig als een plaque zich niet liet onthullen.

Van haar vrolijke kant viel een glimp op te vangen als er iets misging.

Oude garde

Haar keuze om ‘alles te blijven doen zoals het altijd is gedaan’ zorgde voor stabiliteit, maar was ook haar zwakte. In de jaren zestig en zeventig kreeg Elizabeth te maken met dekolonisatie, emancipatie, een steeds mondiger bevolking en media die niet meer per se alle reuring rond de Windsors met de mantel der liefde afdekten. In de jaren tachtig en negentig kwamen daar lastige schoondochters als prinses Diana en Sarah Ferguson bij, plus de scheidingen van haar drie oudste kinderen. In die tijd was ze te behoudend, te traag en luisterde ze te veel naar haar moeder, die erg van de oude stempel was.

Kantelpunt

Het kantelpunt was de dood van Diana, toen het koninklijk huis in eerste instantie koel en afstandelijk reageerde en volk en vorstin elkaar even helemaal kwijtraakten, wat voor de grootste crisis in het Britse koningshuis zorgde. Ze was er niet blind voor; post-Diana legde Elizabeth de adviezen van haar moeder vaker naast zich neer en vroeg ze vaker om input van kroonprins Charles. Het leverde een modernisatieslag op die de Windsors weer bestaansrecht gaf; vooral de socials omarmen was een slimme zet om zelf meer regie te nemen over het imago van de koninklijke familie. Elizabeth mag dan behoudend zijn geweest (elke middag dezelfde afternoon tea op dezelfde tijd), ze zag ook dat andere tijden om een ander soort koningshuis vroegen.

Hermès-carré

De meeste mensen herinneren zich The Queen zoals ze in de laatste twintig jaar van haar leven was. Een kras dametje dat tot op hoge leeftijd paardreed en privé uit te tekenen was met een Hermès-carré als hoofddoek, een plooirok en een regenjas. Professioneel dankte ze haar iconische silhouet aan Angela Kelly, die in 1994 haar kamenier werd. Kelly kreeg haar zover dat ze felle kleuren ging dragen, bont in de ban deed en wat flamboyantere hoeden opzette. Elizabeth was een klein dametje, maar dankzij haar garderobe in kleuren als knalroze, limoengroen en knalblauw zag iedereen, waar ze ook kwam, meteen dat de koningin was gearriveerd. De hoeden gaven haar wat extra lengte en ze stond erop dat er altijd een frutsel als decoratie op zat.

Hoge waardering

Hoe ouder ze werd, hoe onaantastbaarder Elizabeth werd. Waar familieleden soms flinke kritiek te verduren kregen, bleef de waardering voor de koningin onveranderd hoog. Zelfs Charles, die eerder gefrustreerd was zo lang in de wacht te moeten staan, berustte met steeds meer welwillendheid in het feit dat zijn moeder een nationaal monument en baken van stabiliteit was. Het hielp dat ze hem steeds meer ging betrekken bij de dagelijkse gang van (staats)zaken. Elizabeth had echter ook een zwakke plek en die heette Andrew. Hij wist als geen ander hoe hij ‘mummy’ kon manipuleren en hoewel hij lang niet altijd zijn zin kreeg, gaf ze hem toch te lang het voordeel van de twijfel, met grote reputatieschade als gevolg.

Steeds strenger

Daar lijkt ze zelf ook spijt van te hebben gehad. De vele schandalen rond Andrew maakten haar standvastig in haar besluit dat haar kleinzoon prins Harry en zijn vrouw Meghan geen parttime royals konden worden. Ze voelde haarfijn aan dat het narigheid zou opleveren als dat stel aan de ene kant commercieel cashte en aan de andere kant vanaf het balkon van Buckingham Palace naar het volk zou gaan staan wuiven. Dat was dan weer een goede inschatting, al overschaduwde de bittere docureeks van de Sussexjes en de memoires van Harry de laatste jaren van haar leven als koningin.

Nog alom aanwezig

The Queen viel terug op de strategie die haar hele leven al succesvol was: never complain, never explain. Nooit klagen, niets uitleggen, maar stoïcijns doorgaan. De enige reactie op de klachten van de Sussexjes over hun leven als fulltime royals was het inmiddels iconische ‘recollections may vary’ (herinneringen kunnen verschillen) en de mededeling dat ze nog altijd ‘much loved family members’ waren. Deze strategie zet haar opvolger Charles III voort sinds de dood van zijn moeder in 2023. Die betekende een einde van een tijdperk en tegelijk ook weer niet, omdat haar invloed nog altijd merkbaar is. Elizabeth was een moreel ijkpunt die haar mening voor zich hield, maar wel normen belichaamde: plicht boven emoties, dienstbaarheid boven ego. In een tijd waarin leiders voortdurend hun gevoelens delen, werkte haar ingetogenheid als een spiegel, hoe het ook kon.

Nationaal anker

Zoals Elizabeth ooit een nationaal anker was toen Churchill wegviel, was ze dat later na de Brexit en tijdens covid. Haar toon was altijd beheerst, sober en geruststellend. Haar invloed zat niet alleen in wat ze zei – want zoveel zei ze niet – maar ook in simpelweg er zijn, in een wereld waarin steeds meer vertrouwde dingen wegvielen of veranderden. Het is wonderlijk dat zoveel mensen zich zo verbonden voelden met een vrouw die zoveel afstand hield als de Queen, die geen knuffelaar en geen open boek was. Het is ook begrijpelijk: juist omdat ze zichzelf niet centraal stelde zoals de gemiddelde influencer, werd ze een collectieve figuur die iedereen kon vertegenwoordigen.

Ze was een klein dametje, maar dankzij haar garderobe in kleuren als knalroze, limoengroen en knalblauw zag iedereen meteen dat de koningin was gearriveerd.

Charles als tussenpaus

Haar opvolger Charles is anders. Uitgesprokener, meer bereid om te werken met de media. Waar zijn moeder stond voor stilte, maakt hij gebruik van reflectie. Hij reageert op de tijd, zij stond erboven. Intussen loopt de prins van Wales zich warm. Charles is vooral een tussenpaus, grote veranderingen in de Britse monarchie zullen van zijn oudste zoon komen. William is zakelijker en strategischer dan zijn vader en spreekt meer dan zijn grootmoeder de taal van normale mensen, waarbij hij persoonlijke details niet uit de weg gaat.