Schrijver, acteur en regisseur Edwin de Vries: 'Hoe kwam je er als Joodse jongen toe om bij het verzet te gaan?'

De vragen die Edwin de Vries nog aan zijn ouders zou willen stellen, zijn deels herhalingen van vragen die hij ze ooit al stelde, maar waarop hij nooit écht antwoord kreeg. Maar er is ook een nieuwe bijgekomen, met name voor zijn vader Rob de Vries. Die was, net als zijn zoon, acteur, maar als jonge Joodse jongen ook sterk betrokken bij het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Daarover – én over zijn ferme standpunten wat betreft het jodendom en zijn antizionisme – zou Edwin hem, juist in deze tijd, graag meer willen vragen.

Onbeantwoorde vragen

‘Hij was 51 toen hij stierf, ik 19, dus ik had nog niet echt de leeftijd waarop je diepgaande gesprekken met je ouders voert. Over het verzet heb ik hem weleens gevraagd of hij toen ooit iemand heeft doodgeschoten. Daarop zei hij zoiets als: “Dat vertel ik je later nog weleens,” maar dat later is dus nooit meer gekomen. Sowieso zou ik hem nog willen vragen hoe hij ertoe kwam om als jongen van 22 – en nog Joods ook – bij het verzet te gaan. Eigenlijk heeft hij z’n hele leven nooit iets verteld over die tijd, behalve wat leuke dingen. Hij moet wel flinke trauma’s hebben opgelopen, want de Stichting 1940-1945 (voor ex-verzetsmensen en burgeroorlogsslachtoffers) keurde hem voor tachtig procent af, niet lichamelijk, maar mentaal.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Dubbelleven

Ik ken wel een mooi verhaal over hem uit de oorlog, namelijk hoe hij zijn toenmalige Joodse vriendinnetje gered heeft uit kamp Westerbork. Zijn verzetscollega’s maakte hij wijs dat zij ook in het verzet zat en heel veel namen kende van andere verzetsmensen. Daarom moest zij uit Westerbork gehaald worden. Als zogenaamd hulprangeerder reed hij mee op het posttreintje naar Westerbork en nam haar mee. Hij is overigens nooit met haar getrouwd; dat deed ze met een Duitse Jood die bij de ordedienst in Westerbork werkte en haar beschermde nadat ze was teruggehaald naar het kamp.’

‘Hij nam afscheid van het geloof, maar zeker niet van alle morele verplichtingen die daarbij hoorden’

Ook over zijn afscheid van het joodse geloof zou hij zijn vader een vraag willen stellen. ‘Op zijn zestiende ging hij, die streng joods was opgevoed, voor zijn moeder staan en zei dat hij brak met de joodse godsdienst. Tegelijk at hij voor haar ogen een ons ham op. Hoe verzin je het? Mijn oma vond dat natuurlijk afschuwelijk, maar hij is er altijd bij gebleven. Zo mochten zijn zoons later per se niet besneden worden, want anders zouden ze in een volgende oorlog onmiddellijk als Jood herkend kunnen worden. Ook trouwde hij met een niet-joods meisje.

Het gekke was dat hij dan wel afscheid genomen had van het geloof, maar zeker niet van alle morele verplichtingen die daarbij hoorden, zoals: je blijft bij het meisje met wie je voor het eerst naar bed bent geweest. Dat heeft hij gedaan, hoewel hij in zijn huwelijk heel wat affaires heeft gehad. Dat hoorde ik pas na zijn dood van een paar actrices met wie hij iets gehad had. Hij had dus de moraal van een vrome jood, maar leefde er zelf niet naar. Toen ik die verhalen over hem hoorde, werd ik erg kwaad. Maar ja, hij was al dood, dus ik kon er niks meer mee. Ik was boos over dat schijnheilige van hem, dat dubbelleven. Ik vroeg aan mijn moeder: “Waarom ben je in hemelsnaam bij die man gebleven?” Zij zei zoiets van: ‘Tja, wat moest ik, ik zat met vijf kinderen, waar had ik heen gemoeten?”

Zorgende engel

Hun huwelijk was niet bepaald goed; mijn moeder was eigenlijk altijd boos op hem. Achteraf begrijp ik dat wel, maar als kind snapte ik er niets van. Ik had een heel sterke band met m’n moeder, was echt een moederskindje. Ik was vaak ziek, had zware astma, dus lag veel op bed. Dan was m’n moeder de zorgende engel die er altijd voor mij was. De relatie met mijn moeder is problematisch geworden toen ze snel na de dood van mijn vader trouwde met een man die ik vreselijk vond. Hij bleek ook nog een duister oorlogsverleden te hebben. Hoe kon ze? Jaren heb ik geen contact met haar gehad, totdat Monique – die heel goed met mijn moeder overweg kon – de band hersteld heeft.

Die tweede man was inmiddels overleden, wat de zaak ook een stuk eenvoudiger maakte. Aan haar zou ik nog wel willen vragen: waarom bleef je bij mijn vader en waarom ben je later gevallen voor die tweede man, die het tegendeel van mijn vader was? Nou ja, hij adoreerde haar en ging niet vreemd. Dat was natuurlijk wel erg fijn na zo’n losbol als mijn vader.’

Dit artikel komt uit de nieuwste Nouveau, nu verkrijgbaar in de winkel!