Annejet van der Zijl over schrijven, verlies en een onverwachte liefde: 'Geen verdriet zo diep, geen angst zo groot, of gewoon doorlopen helpt'

Annejet van der Zijl staat bekend om haar meeslepende biografieën en romans die de lezer niet alleen een verhaal bieden, maar ook een wereld vol kennis openen. Voor haar nieuwste boek dook ze in de geschiedenis van Japan.

Japan

‘Ik wist echt niets van Japan. Maar ik kies altijd expres voor onbekende onderwerpen. Dan sta ik onbevangen tegenover de hoofdpersonen en is het avontuur des te groter.’

Wat haar vooral raakte, was hoe er in isolement een indrukwekkende beschaving ontstond. ‘Wij hebben de neiging om de westerse cultuur als maatgevend te zien. Maar dat veranderde toen ik me verdiepte in Edo-Japan. Op het gebied van vrouwelijke seksualiteit waren de Japanners ons Europeanen ver vooruit.’

Ze verwijst naar de shunga’s, erotische prenten waarop vrouwen zichtbaar genieten. ‘Je ziet ze met gekromde teentjes, een teken dat ze het naar hun zin hebben. In onze christelijke cultuur, met de maagd Maria als middelpunt, hoorden vrouwen natuurlijk nooit te genieten van seks. Maar ook andere aspecten van de Japanse cultuur zetten me aan het denken, bijvoorbeeld over hiërarchie. Voor ons heeft het woord een negatieve klank, maar in Japan begreep ik dat een hiërarchische samenleving ook voordelen heeft: rust, overzicht, beschaafde omgangsvormen.’

Zelfs in het drukste station van Tokyo voelde ze zich veilig. ‘Alles is er perfect georganiseerd. De vrijheid en losheid van Nederland hebben voordelen, maar de wellevendheid en zorg voor de publieke ruimte in Japan zijn ook verslavend.’

De discipline van de schrijfshogun

Dat gevoel van afgeslotenheid herkent ze in haar eigen werk. ‘Als auteur moet ik mijn eigen shogun zijn. Als ik schrijf, sluit ik me op in mijn huisje in Egmond. Voor mij is de wereld waar ik over schrijf dan bijna realistischer dan mijn eigen wereld. Mensen moeten begrijpen dat ze me beter met rust laten als ik werk.’

Schrijven is voor haar een geluk. ‘Ik kan me zo verliezen in mijn werk dat ik alles om me heen vergeet. Ik gun dat iedereen. Maar het is wel prettig als je privéleven dan heel stabiel is.’

‘Ik kies altijd expres voor onbekende onderwerpen. Dan is het avontuur des te groter’

Een opeenstapeling van verlies

Die stabiliteit ontbrak toen ze werkte aan Fortuna’s kinderen. Binnen korte tijd verloor ze haar vader, haar beste vriendin Karin en liep haar twintigjarige relatie stuk. Alsof dat nog niet genoeg was, kreeg ze ook nog de diagnose borstkanker.

‘Dat was allemaal wel even pittig. Maar ook toen merkte ik hoe heerlijk het was om me te verliezen in een boek. In het ziekenhuis kreeg ik van alles aangeboden: yoga met kanker, praten met kanker, wandelen met kanker. Heel goed en zorgzaam, maar ik wilde het allemaal niet.’

Omgaan met kanker

In plaats daarvan koos ze voor schrijven. ‘Ik dacht: ik kan nu wel de hele dag met die ziekte bezig zijn, maar voor de uitkomst maakt het toch niet uit. Voor mijn genezingskansen leek het me vooral relevant dat ik bij kundige dokters zat. Verder kon ik net zo goed mijn kop in het zand steken. Mijn artsen drongen gelukkig niets op. Ze plooiden de behandeling zelfs om mijn onderzoek in Amerika heen. Zo kon ik meteen na de operaties op reis en toen ik begon met bestraling, was ik bijna alweer vergeten dat ik kanker had gehad.’

Ze relativeert de vaak gehoorde levenslessen na een diagnose. ‘Mensen zeggen dan: nu realiseer ik me dat ik sterfelijk ben. Maar dat had ik al heel hardhandig geleerd door de plotse dood van Karin. De ene dag krijg je een vrolijk appje vanaf het vakantieadres, het volgende moment is ze er niet meer. Haar dood maakte me al duidelijk dat het leven een buitengewoon heikel iets is.’

Die ervaring maakte dat ze de ziekte anders kon dragen. ‘Waar ik bij Karins dood worstelde met het abrupte, ervoer ik bij kanker bijna als een luxe dat ik zelf kon kiezen hoe ik ermee omging. Daarbij, ik ben zzp’er, ik kon me niet eens ziekmelden. Fortuna’s kinderen gaf me afleiding en troost, omdat het draaide om stoere, inspirerende mensen die van elkaar hielden.’

Het sneeuwklokjesbos en een nieuw begin

Over deze periode schreef ze later Het sneeuwklokjesbos. Daarin beschrijft ze hoe wandelen haar hielp. ‘Geen verdriet zo diep, geen angst zo groot, of gewoon doorlopen helpt. Ik had het geluk dat ik een huisje had aan de rand van het Noord-Hollands Duinreservaat en mijn hond Toby. Toen ik ziek bleek, kon ik opeens niet meer tegen de stad. Ik moest slapen onder de dennenbomen. Ik ben dol op Amsterdam, maar ik bedacht dat je niet moet willen wonen op een plek waar je niet eens rustig ziek kunt zijn.’

Ze kocht haar huis in Egmond in vier dagen en begon opnieuw. ‘Achteraf vind ik dat stoer van mezelf, al voelde het toen vooral eenzaam en verdrietig. Na een lange relatie was ik op mijn 56ste weer alleen. Dat was niet mijn bedoeling; ik vind het helemaal niet gezellig om alleen te zijn.’

Een onverwachte liefde

Toch kwam er een nieuwe liefde, uit onverwachte hoek. ‘Mijn huidige partner kende ik al heel lang, we werkten veel samen en waren goed bevriend. Maar er speelde nooit iets, omdat we allebei in een langdurige relatie zaten. En toen was er opeens een moment waarop ik zag hoe hij naar me keek en dacht: hé, hij vindt me misschien wel meer dan leuk.’

Even was het spannend, juist omdat er zoveel vriendschap in het spel was. ‘We hadden afgesproken: als we elkaar nu zoenen en het voelt niet goed, dan blijven we vrienden. Maar het voelde goed en we zijn nu alweer ruim drie jaar buitengewoon gelukkig met elkaar.’

‘Ik had me mijn leven anders voorgesteld, droomde altijd van een lieve man en veel kinderen’

Over privé en schaamte

Lang vermeed ze om over haar privéleven te praten. ‘Ik verstopte me liever achter andermans verhalen. Misschien had ik ook meer te verbergen, zoals een relatie die niet was wat ik ervan hoopte, en later die ziekte. Ik was bang dat ik mijn Boekenweekopdracht kwijt zou raken als het bekend werd. En ik wilde geen Nu.nl-kop worden: Schrijfster vecht tegen kanker. Gruwelijk.’

De kust bracht verandering. ‘Op het bospad had ik soms intense gesprekken met mensen die ik nauwelijks kende. In de stad voelde ik dat ik moest meedoen, er goed uitzien. Hier was het beter te dragen dat ik me mislukt voelde. Ook door de natuur: het leven gaat maar door, de nachtegalen komen terug uit Afrika en je bent weer blij.’

Succes en leegte

Het succes van haar werk kon de leegte niet altijd vullen. ‘Ik weet nog hoe enorm alleen ik me voelde toen er voor mij als “boekenbalkoningin” door de Stadsschouwburg werd geapplaudisseerd. Natuurlijk is het fijn als mensen genieten van wat ik doe, maar succes maakt niet gelukkig. Het is een tweesnijdend zwaard.’

Ook haar vroegere partner kon moeilijk omgaan met haar succes. ‘Hij verzuchtte vaak hoe lastig het voor hem was om een succesvolle vrouw te hebben. Dat probeerde ik te compenseren, maar juist daardoor werd ik in relaties kwetsbaar.’

Nieuwe energie

Met haar huidige partner voelt het anders. ‘Hij wist precies waar hij met mij aan begon. Ik heb het gevoel dat mijn geluk ook doorstraalt in dit boek. Kunst speelt een grote rol, het is rijk geïllustreerd, kleurig. Voor mij is dit mijn meest uitbundige boek ooit. Elk boek heeft een kleur en dit is oranje en rood.’

De band met haar vader

Een belangrijk thema in het nieuwe boek is de vader-dochterrelatie. Zelf had ze een sterke band met haar vader. ‘Ik ben absoluut de dochter van mijn vader. Anders dan Oine, de dochter in mijn boek, heb ik altijd het gevoel gehad dat hij veel van mij hield. Het grootste cadeau dat hij me gaf, is de liefde voor de natuur. Hij had de ziel van een kunstenaar. Rondom dit huis zitten veel uilen, dus ik denk dat hij nu zeer tevreden op mij neerkijkt.’

Geloof in de natuur

Spiritueel noemt ze zichzelf niet, maar wel in relatie tot de natuur. ‘De architect Frank Lloyd Wright zei ooit: “I believe in God, only I spell it Nature.” Dat is precies wat ik hier aan de kust voel. Alles is bezield en verdient zorgvuldigheid. In Japan leerde ik dat terug: daar ben je nooit alleen maar een boom, je bent altijd een deel van het bos.’

Oine en de kracht van perspectief

Wat dit boek haar vooral bracht, is een nieuwe manier van geschiedschrijving. Eeuwenlang draaide het verhaal om de Duitse ontdekkingsreiziger Franz von Siebold, terwijl zijn Japanse dochter Oine slechts een voetnoot was.

‘Door hun levens op gelijke hoogte te plaatsen, krijg je twee heel verschillende perspectieven. Hij bleek een moeilijke man die alles opofferde aan zijn ambities. Zij was een vrouw die ondanks teleurstellingen trouw bleef aan zichzelf. Oine stierf anoniem, maar is nu wereldberoemd in Japan. Er zijn mangastrips, televisieseries en musicals over haar, en in de laatste Nintendo-game speelt ze ook een rol. Het is bijzonder om haar stem eindelijk een plaats in de geschiedenis te geven.’

Wil je het complete interview met Annejet lezen? Je vindt het uitgebreide verhaal in de nieuwste Nouveau, vanaf morgen in de winkel of te bestellen via tijdschriftland.