Zwoegen of huppelen: hoe kom je door de overgang?

Roos is een schim van zichzelf geworden. Mét zonnebril, want het daglicht doet pijn aan haar ogen. Ze slaapt slecht, voelt zich opgejaagd en nerveus. Ze is bovendien kilo's aangekomen, heeft opvliegers en nul zin in seks. Ze voelt zich een dweil. Het liefst zou ze zich ziek melden, de boel de boel laten en voor onbepaalde tijd op vakantie gaan. Enkele reis en alleen.

De overgang

In Nederland wonen veel vrouwen zoals Roos. Een op de zeven Nederlandse vrouwen is namelijk in de overgang. En dat betekent nogal wat. Voor de kwaliteit van leven en de gezondheid van vrouwen, voor hun partners, gezinnen en vrienden en, als je het heel breed trekt, ook voor de economie en de maatschappij.

Er zijn vrouwen die zeggen: De overgang? Merk ik niks van. Dat zijn de uitzonderingen op de regel. Want de overgrote meerderheid van de vrouwen krijgt wel degelijk iets mee van de overgang, variërend van opvliegers tot ongewenst urineverlies, van sombere buien tot nachtzweten en van een uitdijende taille tot een verhoogd risico op diabetes, hart- en vaatziekten.

'De overgang is geen ziekte, maar je kunt er wel ziekmakende klachten van krijgen'

Gynaecoloog dr. Manon Kerkhof: "Vrouwen willen weten hoe ze van hun klachten afkomen. Liefst zo snel en zo makkelijk mogelijk. Wat mij betreft begint het bij echt begrijpen wat er in en met je lichaam gebeurt, om vervolgens een logische stap te zetten naar wat je kunt doen en laten, en waar je zo nodig hulp bij kunt krijgen. De overgang is een natuurlijk biologisch proces en onderdeel van de normale veroudering. De overgang is geen ziekte. Maar hoe gewoon ook, je kunt er wel ziekmakende klachten van krijgen en het kan je normale functioneren ernstig beïnvloeden."

Gelukkig ben je niet volledig overgeleverd aan hormonale grillen. In hun boek vertellen Kerkhof en De Vries op nuchtere en wetenschappelijk onderbouwde wijze hoe je je lichaam vóór in plaats van tegen je kunt laten werken. Gezondheidswetenschapper dr. Maaike de Vries: "Zónder strenge hongerdiëten, omstreden supplementen of onhaalbare gymroutines. Sterker nog onderzoek laat zien dat dit vaak niet werkt. We laten je zien hoe je beter en makkelijker door de overgang komt, in cadans met jouw wensen en behoeften en waar nodig met wat hulp. Compassievol naar jezelf toe dus, want de tijd om te strijden met jezelf en je lichaam is wat ons betreft wel voorbij."

Big business

Nog geen tien jaar geleden was de overgang een onderbelicht onderwerp, iets waarover je niet sprak, en al helemaal niet in het openbaar. Dat het iets is met opvliegers en nachtelijk zweten, wist iedereen wel. Maar als je vroeg wat de impact ervan is lichamelijk, cognitief, mentaal, sociaal en professioneel bleef het akelig stil.

Vandaag de dag is de overgang hot - om niet te zeggen een hype en big business. Wereldwijd ging er in 2024 een slordige 18 miljard dollar om in de menopauzehandel, en het einde is nog niet in zicht. De verwachting is dat we in 2030 meer dan 24 miljard dollar uitgeven aan medicatie, supplementen en allerhande spullen.

'Door gezonder te leven voorkom en verhelp je veel klachten'

Een toenemend aantal zorgprofessionals is actief op het gebied van de overgang. De menopauze is steeds vaker een serieus onderwerp in de medische en paramedische praktijk. Daarnaast is er een groeiend leger van zelfbenoemde experts die, vaak op basis van eigen ervaringen, klaarstaan om te helpen met onze ongemakken. Ze schrijven diëten en beweegprogramma's voor en geven adviezen over medicatie. Op Instagram leggen ze uit hoe het zit met jouw hormonen en dat ze jou kunnen helpen die weer in het gareel te krijgen. Soms doen ze dat inhoudelijk onderbouwd, maar dikwijls worden ze niet gehinderd door al te veel medische kennis. Maar ach, wie maalt daarom als de afzender zichtbaar goed in haar of zijn vel zit en lekker doorslapen of maat 36/38 gewoon te koop zijn? Met een druk op de knop ligt de gewenste versie van jezelf in het winkelmandje. In theorie althans.

Doorschieten

Kerkhof: "Het is mooi dat de overgang er steeds meer toe doet. Dat we ons niet meer hoeven te generen als we een opvlieger hebben of alweer vergeten zijn waarvoor we naar de garage liepen. Het gevaar is echter dat we doorschieten en alles wat ongemakkelijk en minder fraai is, toeschrijven aan de overgang. Dat is niet terecht. De klachten kun je pas toeschrijven aan de overgang als andere oorzaken, zoals een verhoogde bloeddruk, een te snel werkende schildklier of een ijzertekort zijn uitgesloten. Niet alles is dus hormonaal, ook niet rond de vijftig."

De dood ingehaald

De Vries: "Er was een tijd dat de overgang nog niet echt een 'ding' was. Opvliegers en 's nachts drijvend in het zweet wakker worden, was iets van vrouwen die echt oud werden. Doorbraakbloedingen, gejaagdheid, stemmingswisselingen, gewichtstoename en pijn bij het vrijen kwamen zonder twijfel voor, maar werden zelden toegeschreven aan het afnemen en uiteindelijk verdwijnen van de vruchtbaarheid. De reden is simpel: er waren veel minder 45-plusvrouwen dan nu, velen stierven ruim voordat ze in de overgang kwamen."

"Een meisje dat vandaag in Nederland wordt geboren, heeft een levensverwachting van 83,3 jaar. Haar overlevingskans in het eerste jaar is groter dan ooit. De kans dat ze overlijdt tijdens een zwangerschap of een bevalling later in haar leven, aan een ongeneeslijke ziekte, een ongeluk of zelfmoord is kleiner dan ooit. Het meisje dat nu in de wieg ligt, komt zeer waarschijnlijk ooit in de overgang. De menopauze heeft de dood ruim ingehaald."

'Niet alles is hormonaal, ook niet rond de vijftig'

Hanna kan het weten. Ze is 49 jaar, ze zit in de perimenopauze en vindt dat allesbehalve grappig. Op haar dertiende werd ze voor het eerst ongesteld. Ze rekende het laatst even uit: 36 jaar had ze gebloed, 432 keer gemiddeld vijf dagen per periode minus de maanden van haar twee zwangerschappen. Dat kwam uit op tot 2040 dagen in totaal, oftewel ruim vijfenhalf jaar. Zoveel tijd was ze in de weer geweest met maandverband, tampons, warme kruiken en paracetamol. En dan al dat bloed. Ze had toch zeker een liter of 18 verloren.

Haar beide zwangerschappen en bevallingen waren zwaar en pijnlijk geweest en ook haar bekken had het zwaar te verduren gehad. Met geduld en fysiotherapie was het weer stabiel geworden. En nu dit. 's Nachts dreef ze haar bed uit en voor haar gevoel was ze zichzelf helemaal kwijt. Ze voelde zich angstig en wazig. Ze had een kort lontje, of beter gezegd: ze had geen lontje meer. Er kwam niets uit haar handen. Haar huid was droog, ze had last van haarverlies en afbrekende nagels. En, echt horror gisteren ontwaarde ze in de spiegel in de badkamer een donker snorretje boven haar lip. Overdag kon ze haar ogen amper openhouden achter haar bureau. Ze had er een ventilator op geïnstalleerd om af te koelen. "Ik ben klaar met dit kansloze vrouwenlichaam!", bulderde ze haar collega toe die informeerde wat dat ding daar deed naast haar computer. Wat een mislukt ontwerp. Al die vrouwelijke pijn en ellende en dan de overgang als stank voor dank. Totaal zinloos. In mijn volgende leven word ik een man.

Grootmoedertheorie

De Vries: "In de loop van de tijd hebben evolutiebiologen zich gebogen over de vraag waarom mensen geboren met eierstokken eigenlijk in de overgang komen. Wat heeft dat voor zin?" Kerkhof: "Misschien heeft de menopauze helemaal geen zin en is ze welbeschouwd volledig nutteloos. In deze zienswijze is het niet meer dan een fout van de natuur of een bijwerking van de toegenomen levensverwachting. Dit is vrij ontnuchterend, waarom zoveel gedoe om niets?"

'Je seksleven kan echt opbloeien tijdens en na de overgang'

De Vries: "De grote vraag is waarom onze eierstokken er zoveel eerder de brui aan geven dan andere organen. Waarom weigeren de ovaria dienst, terwijl het hart nog stevig doortikt, de lever haar functies vervult en de nieren het lichaam van afvalstoffen blijven ontdoen?"

Kerkhof: "Het eerlijke antwoord is dat we het eigenlijk niet zo goed weten. Volgens sommigen verliezen vrouwen hun vruchtbaarheid om hun handen vrij te hebben om hun volwassen kinderen en kleinkinderen te helpen. Met een eigen kind op schoot zouden ze hiervoor geen tijd en ruimte hebben. De aanwezigheid en beschikbaarheid van oma zorgt ervoor dat haar kinderen meer nageslacht produceren, en dat de kleinkinderen een grotere kans hebben om te overleven en om gelukkig en gezond te worden. Bovendien heeft een vrouw van zekere leeftijd zonder zorgen voor een eigen kleintje de gelegenheid om haar kennis en rijke ervaring te delen. Zo draagt ze bij aan cognitief kapitaal en collectief geheugen, wat de kans op overleven van de soort vergroot. Deze zogenoemde grootmoedertheorie lijkt ook op te gaan voor orka's. Anders dan alle andere zoogdieren komen ook zij in de overgang. Dit gebeurt rond hun veertigste. In de vijftig jaar die ze daarna gemiddeld nog leven, maken ze de dienst uit. Ze dragen hun kennis over voedsel en gevaar over aan hun familie. Orka's zijn het toonbeeld van girlpower, in hun wereld zijn vrouwen de baas."

De Vries: "Niks oud, versleten en afgedankt. Die orka's zien vrouwen na de overgang zoals ze zijn: mooi, krachtig en wijs. Daar kunnen wij mensen wat van leren."