Hoe kom je erachter of je echt met een narcist te maken hebt?

Narcisme is de laatste jaren steeds meer een containerbegrip geworden. We denken allemaal dat we doorhebben wat het betekent en gebruiken de term te pas en – eerlijk is eerlijk – meestal te onpas voor alle mensen van wie we denken: wat een aso is dat.

Narcisme

De werkelijkheid is een tikkeltje ingewikkelder, want narcisme is geen scheldwoord. Het is een persoonlijkheidsstoornis die in de DSM, het handboek voor psychologen, wordt omschreven als ‘een diep doordringend patroon van grootsheid, zowel in gedrag als fantasie, waarbij de persoon een grote behoefte heeft aan bewondering van anderen en een gebrek aan inlevingsvermogen vertoont’.

De stoornis uit zich bij de meeste mensen al op jongvolwassen leeftijd en blijkt volgens de DSM uit een aantal kenmerken. Dat begint met een opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid, wat zich bijvoorbeeld uit in het overdrijven van de eigen prestaties en talenten. Narcisten verwachten daarbij dat ze als superieur worden behandeld, ook als hun prestaties hiertoe geen aanleiding geven.

Een ander kenmerk van narcisten is dat ze geobsedeerd zijn door fantasieën over onbeperkte successen, macht, genialiteit, schoonheid of ideale liefde. Ze vinden zichzelf heel uniek en denken dat ze alleen worden begrepen door andere speciale mensen of mensen met een hoge status. De ‘speciaalheid’ van de narcist verdient extreme bewondering, althans, in de ogen van de narcist. Een narcist heeft het gevoel bijzondere rechten te hebben, verwacht dat anderen automatisch meegaan met zijn of haar verwachtingen en maakt misbruik van anderen om de eigen doelen te bereiken. Van empathie is daarbij geen sprake: een narcist is niet bereid de gevoelens en behoeften van anderen te erkennen of zich erin te verplaatsen. Narcisten zijn vaak jaloers, arrogant en vertonen hooghartig gedrag.

Glijdende schaal

Voor wie nu denkt: o jee, sommige elementen klinken best herkenbaar, niet meteen in de paniekmodus schieten. Volgens Jan Derksen, emeritus-hoogleraar klinische psychologie en psychotherapie, hebben we allemaal wel wat narcistische trekken. Neem bijvoorbeeld een verslaving aan aandacht, een van de meest in het oog springende kenmerken van een narcist. Als je bedenkt dat we in Nederland minimaal twee uur per dag besteden aan het posten van pictureperfect-berichten op Instagram en TikTok, dan zou dat van ons allemaal een potentiële narcist maken. Maar een paar narcistische trekjes hebben, betekent niet dat je een narcist bént.

Het is een schaal, waarbij het pas problematisch wordt als je er hoog op scoort. Is je score extreem en loopt er van alles in je leven spaak, dan wordt er gesproken van een stoornis. Het grote verschil tussen narcisme en andere psychische stoornissen is dat vooral de omgeving er last van heeft, terwijl de narcist zelf vaak fluitend door het leven blijft gaan. Of er echt sprake is van narcisme, kan alleen een klinisch psycholoog of psychiater vaststellen. En daar gaat het vaak mis, want narcisten vinden helemaal niet dat er iets met ze aan de hand is en komen dus niet terecht bij een psycholoog of psychiater. Hoeveel narcisten er precies zijn, is daardoor moeilijk te zeggen. Psycholoog.nl doet schattingen die uiteenlopen van 1 tot 6 procent van de bevolking, waarvan driekwart man zou zijn. Maar in werkelijkheid gaat het waarschijnlijk om veel grotere aantallen.

Bekijk ook

Ah oh: er bestaan niet één, maar vijf soorten narcisten – herken jij ze? | Nouveau

Een kwalijke zaak, vindt Sonja van Stuijvenberg, werkzaam als psychodynamisch therapeut in haar eigen praktijk Bloementuintjes en gespecialiseerd in narcisme. ‘Er wordt vaak gedacht: een narcist is iemand met een opgeblazen egootje die zichzelf graag hoort praten’, aldus Van Stuijvenberg, die zelf is opgegroeid met een narcistische moeder. ‘Maar dat dekt niet de lading van wat narcisme nu werkelijk is en de schade die het aanricht bij andere mensen.’

'Vooral de omgeving heeft er last, de narcist zelf blijft vaak fluitend door het leven gaan'

Wat is er mis met mij?

Veel mensen die een narcistisch persoon in hun naaste omgeving hebben, komen – anders dan de narcist zelf – vroeg of laat in het psychischegezondheidscircuit terecht. ‘Maar door een gebrek aan kennis bij therapeuten over wat narcisme werkelijk is en wat de gevolgen zijn als je daar langdurig aan wordt blootgesteld, worden er vaak andere labels opgeplakt’, legt Van Stuijvenberg uit. ‘Er wordt bijvoorbeeld gedacht aan een depressie, een angststoornis, PTSS of een trauma, maar daarbij wordt vaak niet meegenomen dat zoiets is ontstaan binnen een dynamiek waarin mensen lange tijd hebben geleefd.’

Het is geen probleem dat op zichzelf staat, vertelt Van Stuijvenberg. ‘Narcisten manipuleren, liegen, draaien dingen om, nemen nergens verantwoordelijkheid voor en ontkennen dingen die wel zijn gebeurd. Mensen die een familiaire of partnerrelatie hebben met een narcist lopen de hele dag op eieren, omdat ze nooit weten wat er gaat gebeuren. Ze gaan vaak erg aan zichzelf twijfelen, omdat alles steeds anders blijkt te zitten dan zij dachten: ben ik nou gek, zie ik het allemaal wel goed? Narcisten reageren daarop door te zeggen dat ze niet zo overdreven moeten doen: wat doe je nou overgevoelig, het was toch maar een grapje? Daardoor ga je nóg meer aan jezelf twijfelen: wat is er mis met mij?’

Narcisten eisen alle aandacht op en willen constant bevestigd en aanbeden worden. ‘Ze gebruiken vaak mooie woorden en beloven van alles en nog wat, maar in de praktijk blijkt dat allemaal anders uit te pakken’, zegt Van Stuijvenberg. ‘Als je daar iets van zegt, dan wordt de narcist boos en opstandig. Niet de narcist, maar jij hebt het niet goed begrepen. Narcisten zijn overgevoelig voor kritiek, daar kunnen ze totaal niet mee omgaan. Maar zelf hebben ze wel altijd hun mening klaar over andere mensen. De incongruentie in woord en gedrag van narcisten zorgt voor veel verwarring, wat bij hun naasten vaak gepaard gaat met moeite met slapen en een gevoel van zinloosheid.’

'Bij liefdesrelaties zijn ze in het begin zeer charmant, waardoor je denkt: wauw, dit is de prins of prinses op het witte paard'

Superaardig en charmant

Mensen die te maken hebben met narcisten in hun leven hebben constant last van gevoelens van schuld en schaamte, omdat ze het volgens de narcist nooit goed doen. ‘Ze zoeken de oorzaak daarvoor bij zichzelf, terwijl ze in werkelijkheid bij de narcist moeten zijn’, aldus Van Stuijvenberg. ‘Het duurt vaak erg lang voordat ze dat doorhebben, omdat narcisten heel subtiel te werk gaan.

Bij liefdesrelaties zijn ze in het begin zeer charmant, waardoor je denkt: wauw, dit is de prins of prinses op het witte paard! Hij of zij gaat helemaal in je op, wil alles van je weten en geeft vaak aan hoe belangrijk je bent voor hem of haar: ik heb je nodig, want jij maakt me compleet.’ Narcisten zijn sterren in het ophemelen en inpakken van mensen. ‘Ze geven je eerst een goed gevoel over jezelf, maar daarna begint de afbreukfase’, aldus Van Stuijvenberg. ‘Dan komen er scheurtjes en word je langzaam gekleineerd, vernederd en bekritiseerd, wat van kwaad tot erger gaat, net zolang totdat er bijna niks van je over is. Op het moment dat jij denkt: dit is niet oké, ik moet hier weg en je jezelf daarnaar gaat gedragen, wordt de narcist weer superaardig en lief en gaat opnieuw doen wat jij altijd wilde en zoals je hem of haar hebt leren kennen. Dan denk je: zie je, ik heb het toch niet bij het rechte eind en ga je weer terug naar de narcist.’

Onbewust gaan mensen zich daarbij steeds meer aanpassen aan de narcist, omdat ze toch op zoek zijn naar goedkeuring en bevestiging. ‘Narcisten zijn er meester in om je te straffen als je iets (niet) doet wat zij willen, bijvoorbeeld door je te negeren of zielig te doen: ‘Als ik niets voor jou beteken, dan moet je gewoon met je vriendinnen uitgaan hoor. Ik blijf wel in m’n eentje thuis op de bank, prima joh.’ De eerste drie keer ga je misschien nog, maar de keer daarna zeg je: ‘Nee, ik ga niet mee dit keer, mijn vriend(in) heeft me nodig.’ Zo ontstaat er langzamerhand steeds minder contact met de buitenwereld, wat precies is waar de narcist op uit is: isolement.’

Neem je gevoelens serieus

De buitenwereld is de realiteit. Vriendinnen of collega’s kunnen je laten zien: hé, dit is misschien niet normaal. Van Stuijvenberg: ‘Hoe meer jij daarvan wegblijft, hoe afhankelijker je wordt van de narcist. Je raakt steeds verder bij jezelf vandaan, je gaat overal aan twijfelen en op een gegeven moment is de narcist nog je enige houvast. Het lijkt makkelijk om weg te gaan bij iemand die je zo kapot maakt. Maar de narcist zit zo vervlochten in je leven en je identiteit. Dat maakt het extreem moeilijk om voor jezelf te kiezen, waardoor het vaak lang duurt voordat mensen de stap durven te zetten. Maar uiteindelijk is dat wel de enige oplossing.’ Een narcist verandert niet, want hij of zij vindt dat er niks met hem of haar aan de hand is. ‘Daar heb je dus geen invloed op, want hij of zij gaat de door jou gestelde grenzen nooit respecteren’, stelt Van Stuijvenberg. ‘Als je denkt: dat wil ik niet meer, ik wil niet meer constant op mijn tenen lopen, ik wil me niet meer de hele tijd slecht voelen over mezelf, ik wil niet meer in de war zijn, dan is het enige alternatief: weggaan. De narcist gaat je daar met allerlei technieken, tactieken en manipulatieve dingetjes van proberen te weerhouden, want hij of zij heeft jou nodig als narcistische voeding. Maar een persoon die niet gered wil worden, kun je niet redden.’ Het gouden advies om daarna weer jezelf te worden, is om te gaan begrijpen wat je is overkomen. ‘Ga erover lezen, maak jezelf wijzer’, adviseert Van Stuijvenberg. ‘Zodat je snapt wat er is gebeurd en dat het niet jouw schuld is, maar dat het komt doordat je een narcist in je leven had. Ga jezelf en je eigen gevoelens serieus nemen. Twijfel je steeds aan jezelf als je een bepaald persoon hebt gezien, heb je steevast buikpijn als je naar je ouders gaat of leidt iedere afspraak tot gedonder, dan zijn dat rode vlaggen. Denk niet: ik stel me aan, maar onderzoek waar dat vandaan komt. En zoek hulp als je er niet uitkomt. Je kunt er met de juiste begeleiding echt beter uitkomen.’

Denk je dat jouw partner narcistisch is? Of herken je veel kenmerken bij een van je ouders? Op de site van Stichting Het Verdwenen Zelf kun je veel informatie vinden over narcisme en waar je terecht kunt als je hierbij hulp zoekt. Check: verdwenenzelf.org