Het lijkt liefde, maar het ís geweld: over femicide

Deze zomer was het bijna elke week raak, in Gouda, Schiedam, Wierden, Vlijmen. Vrouwen die worden gedood door hun partner of expartner. Precies in lijn met de gruwelijke statistiek: in Nederland wordt elke acht dagen een vrouw vermoord, in het merendeel van de gevallen door een (ex-)partner. Deze vorm van dodelijk geweld heeft een naam: femicide. En wat daaraan voorafgaat, is vaak intieme terreur – een stille, sluipende vorm van huiselijk geweld, die lang niet altijd blauwe plekken achterlaat, maar wel diepe littekens.

Intieme terreur gaat over controle

Wat is intieme terreur? Waar we bij huiselijk geweld vaak denken aan ruzies die uit de hand lopen, gaat het bij intieme terreur om iets fundamenteler: controle. De Amerikaanse socioloog Michael P. Johnson introduceerde de term ‘intimate terrorism’ in de jaren negentig om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van partnergeweld. Intieme terreur is structureel, doelgericht en bedoeld om de ander te domineren. Fysiek geweld is slechts een van de middelen om macht uit te oefenen. Intieme terreur uit zich vaak eerder in emotioneel geweld. Intieme terreur wordt bijna altijd gepleegd door mannen, met vrouwen als slachtoffer.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Love bombing

Intieme terreur begint vaak al in het begin van de relatie. Eerst lijkt het een droom. Hij overlaadt je met aandacht, cadeaus, complimenten. ‘Nog nooit iemand als jij ontmoet,’ fluistert hij. Hij wil alles weten, elke seconde met je delen. Het voelt intens, hartstochtelijk – alsof je eindelijk gevonden bent. Maar die storm van genegenheid is een strategie. Love bombing is een manipulatietechniek die vooral in de vroege fase van een relatie voorkomt. Het lijkt op romantiek, maar is bedoeld om je snel emotioneel afhankelijk te maken. Als je eenmaal ‘binnen’ bent, slaat de toon vaak snel om. De overvloed aan ‘liefde’ maakt plaats voor controle, kritiek of stilte.

Bekijk ook

Is je partner je soulmate? Dit zegt de wetenschap erover | Nouveau

Misschien heb je 'm al gevonden, of ben je nog op zoek: die ene persoon die ons leven compleet maakt. Maar hoe weet je eigenlijk of je partner écht je soulmate is? Hint: het draait om veel meer dan alleen verliefdheid of een perfecte match.

Gebroken vrouwen

Het kan beginnen met ogenschijnlijk kleine dingen. Jaloezie vermomd als bezorgdheid. ‘Met wie ga je uit eten?’ ‘Waarom draag je die jurk?’ Dan komen de verboden, de verwijten, de dreigementen. De ‘verwachting’ dat je al je wachtwoorden met je partner deelt, want je hebt toch niets te verbergen? Het voortdurende naar beneden halen. ‘Zonder mij kun jij niks.’ ‘Iedereen lacht achter je rug om.’ Je wereld wordt steeds kleiner, je zelfvertrouwen brokkelt af. Je gaat jezelf aanpassen om conflicten te vermijden. Je doet alles om hem niet boos te maken. Weggaan? ‘Als je me verlaat, maak ik je kapot.’ Je hebt misschien geen blauwe plekken, maar je houdt je steeds stiller. Je zegt je vrienden af. Intieme terreur toont zich niet naar buiten, maar vreet zich naar binnen. Het zit in je eigen gevoel: dat je op eieren loopt, altijd alert bent, jezelf kwijt bent. Intieme terreur is nooit impulsief. Het is berekenend. De pleger weet precies hoe hij je klein krijgt – en houdt. Geen wonder dat de vrouwen die wij in onze advocatenpraktijken spraken, vaak een gebroken indruk maakten, een schim van de onafhankelijke, sterke vrouwen die ze ooit waren geweest. Ze hadden al hun moed bij elkaar moeten schrapen om de stap naar buiten te zetten.

'In de meeste gevallen van femicide, worden de vrouwen vermoord nádat ze zijn weggegaan'

Weggaan is niet zo simpel

‘Waarom gaat ze niet gewoon weg?’ Het is een vraag die vaak gesteld wordt. Waarom blijven vrouwen bij een gewelddadige partner? Maar die vraag is te simpel, alsof het gemakkelijk is om weg te gaan. Die vraag negeert het web van angst, afhankelijkheid en hoop waarin slachtoffers vaak gevangen zitten. Vrouwen die jarenlang in een relatie met intieme terreur leven, zijn vaak mentaal uitgeput. Ze hebben geleerd zichzelf te wantrouwen, geloven dat ze zonder hem nergens heen kunnen. Soms zijn ze financieel afhankelijk, of is de dreiging richting de kinderen te groot. En als ze het aandurven om te vertrekken, begint het gevaar soms pas echt. In de meeste gevallen van femicide, worden de vrouwen vermoord nádat ze zijn weggegaan. Femicide – het opzettelijk doden van een vrouw door een (ex-)partner – is geen impulsieve daad in een vlaag van woede. Het is bijna altijd het eindpunt van een lange geschiedenis van dreiging, geweld en controle. Weggaan voelt daarom niet altijd als een bevrijding: het is voor veel vrouwen ook het begin van een angstige periode.

Als de relatie is verbroken

Gelukkig lukt het veel vrouwen om hun relatie met de pleger te verbreken. Bijna altijd volgt er dan nog een pijnlijke en lange strijd om zich écht van de pleger te bevrijden. Want intieme terreur stopt niet met het einde van de relatie. De pleger probeert de controle te houden, bijvoorbeeld door stalking, of via de kinderen. Intieme terreur kan worden voortgezet via het familierecht. Plegers proberen hun exen kapot te procederen. Ze misbruiken hun ouderlijke gezag en de zorgregeling om het leven van hun slachtoffers zo zuur mogelijk te maken. De rol die betrokken instanties (rechtspraak, Jeugdbescherming, Raad voor de Kinderbescherming) daarbij spelen, maakt het er vaak niet beter op. Intieme terreur wordt slecht herkend, waardoor schadelijk gedrag van plegers niet wordt begrensd en slachtoffers in de kou blijven staan. Heel vaak wordt intieme terreur aangezien voor een ‘vechtscheiding’. En waar twee vechten, hebben er twee schuld, zo redeneert men. In plaats van beschermd te worden tegen de acties van de pleger, krijgt een vrouw te horen dat ze in mediation moet gaan met haar ex, of beter met hem moet gaan communiceren. Vrouwen (en hun kinderen!) hebben na een relatiebreuk soms nog jaren last van een gewelddadige ex.

Er is hoop

Er komt steeds meer bewustzijn over intieme terreur en femicide. Media besteden er aandacht aan. In het familierecht wordt het langzaamaan beter opgemerkt. Hulpverleners worden beter getraind. Steeds meer vrouwen delen hun verhalen – ook bekende vrouwen. We beginnen een nieuwe taal te ontwikkelen voor iets dat zo lang verzwegen werd. We geven woorden aan controle, manipulatie, dreiging. We leren grenzen herkennen – en trekken. Wie intieme terreur overleeft, draagt vaak diepe littekens. Niet alleen angst, maar ook schaamte, schuldgevoel, verwarring. Het herstelproces is lang – maar niet onmogelijk. Vrouwen die geholpen worden door traumatherapie, lotgenotencontact en veilige opvang, vinden langzaam hun stem terug. Hun kracht. Hun grenzen. Ze leren opnieuw vertrouwen. In zichzelf, in anderen en in het leven.

Wat kun je doen als buitenstaander?

Er worden jaarlijks in Nederland tienduizenden vrouwen en kinderen slachtoffer van intieme terreur. De kans is groot dat jij iemand kent die hiermee te maken heeft – ook als ze er niet over praat.

1. Let op signalen. Verandert iemand plots van gedrag? Is ze bang, teruggetrokken, onzeker geworden?
2. Stel vragen, zonder te pushen. ‘Gaat het echt goed thuis?’ Of ‘Ik merk dat je stil bent de laatste tijd.’ Oordeel niet, maar nodig uit om te praten.
3. Geloof de vrouw in kwestie. Twijfel niet aan haar verhaal, bagatelliseer het niet.
4. Bied aan om te helpen. Of dat nu is door mee te gaan naar een instantie, op de kinderen te passen of een veilig logeeradres te zijn. Blijf haar steunen, ook als ze er nog niet klaar voor is om bij haar partner weg te gaan.